Η Κοκκινιά στην Απελευθέρωση

16.12.2014 | ZASKAR

Τον κ. Δεσύπρη Μιχάλη τον γνωρίζαμε μόνο ως προϊστάμενος του τμήματος Παιδείας & Δια Βίου Μάθησης του δήμου Νίκαιας - Αγ. Ι. Ρέντη. Πριν μερικούς μήνες μας προσέγγισε ως υποψήφιος Διδάκτωρ ζητώντας να αντλήσει υλικό για την Διατριβή που εκπονεί στο Πάντειο Πανεπιστήμιο (την οποία αναμένουμε με ανυπομονησία). Στα πλαίσια αυτά είχαμε την ευκαιρία να γνωριστούμε καλύτερα.

Η Κοκκινιά στην Απελευθέρωση

Σε μια από τις συναντήσεις μας ανέφερε για τη διεξαγωγή του συνεδρίου με τίτλο “Από την Απελευθέρωση στα Δεκεμβριανά: Μία τομή στη νεότερη πολιτική ιστορία της Ελλάδας” και την πρόθεσή του να ερευνήσει επιπλέων υλικό (από αυτό που διαθέτουμε), έτσι ώστε να κρίνει (με βάση και όσα άλλα έχει ήδη βρει) για το αν μπορεί να συμμετάσχει με δική του εισήγηση, η οποία θα αναφέρεται στη Νίκαια την περίοδο των Δεκεμβριανών.

Την Παρασκευή, 21 Νοεμβρίου 2014 ανακοίνωσε τη δουλειά του με τίτλο “Η Κοκκινιά στην Απελευθέρωση” στο Πάντειο Πανεπιστήμιο. Την δουλειά αυτή, σήμερα, σας την παρουσιάζουμε σε άρθρο.

Η Κοκκινιά στην Απελευθέρωση

Η Ανακοίνωση εστιάζει το ερευνητικό ενδιαφέρον στην περιοχή της Νίκαιας στην Αττική, την επονομαζόμενη “Κοκκινιά” από τον Οκτώβρη του 1944 μέχρι και την Άνοιξη του 1945. Ωστόσο κρίνεται σκόπιμο, για λόγους που βοηθούν την ερμηνευτική προσέγγιση της Κοκκινιάς, να αναφερθούν δύο τοπικά γεγονότα της Κατοχής, μεγάλης ιστορικής σημασίας:

1.

Η Μάχη της Κοκκινιάς, μεταξύ 4/3-8/3/1944, ανάμεσα στους Γερμανούς, που ενισχύθηκαν με χωροφύλακες και ταγματασφαλίτες, και τις δυνάμεις του ΕΛΑΣ, συνεπικουρούμενες από τους ίδιους τους Κοκκινιώτες, τα μέλη της ΕΠΟΝ και του ΕΑΜ. Σκοπός της μάχης, ο έλεγχος της περιοχής, που οι κατακτητές δυσκολεύονταν να διατηρήσουν και η κάμψη του αντιστασιακού φρονήματος της πόλης, μέσω δε αυτής του ελληνικού λαού. Έτσι, επιχείρησαν να πλήξουν την προσφυγούπολη με την εργατική σύνθεση του πληθυσμού κ την ύπαρξη οργανωμένου αντιστασιακού κινήματος. Αναχαιτίστηκαν, ωστόσο, επιτυχώς από το λαό της Κοκκινιάς και τον ΕΛΑΣ.

2.

Το Μπλόκο της Κοκκινιάς, 17/8/1944, όπου ισχυρές γερμανικές δυνάμεις και συνεργάτες τους, περίπου 2.000 άνδρες, περικύκλωσαν τη Νίκαια, τηΜικρή Μόσχα”,[01] και συγκέ- ντρωσαν όλους τους άρρενες 14-60 ετών στην πλατεία της Οσίας Ξένης. Την ίδια στιγμή στη Νεάπολη, στα βόρεια της πόλης, οι Γερμανοί έκαψαν τα περισσότερα σπίτια που υπήρχαν και εξετέλεσαν αρκετούς Κοκκινιώτες. Συνολικά, εκτιμάται ότι τη μέρα εκείνη εκτελέστηκαν ή κάηκαν περίπου 200 άτομα,[02] ενώ το βράδυ περίπου 7.000[03] με 8.000[04] άτομα οδηγήθηκαν στο στρατόπεδο Χαϊδαρίου.

Η εκκένωση της Κοκκινιάς από το γερμανικό στρατό πραγματοποιήθηκε τα μεσάνυχτα της 12ης Οκτωβρίου 1944. Λίγες ώρες πριν, γύρω στις επτά, οι Γερμανοί είχαν καταλάβει με φάλλαγα 400 ανδρών και με πυροβολικό το Άσυλο,[05] στα βόρεια της πόλης, στο σημερινό Κορυδαλλό, το οποίο και εγκατέλειψαν αργότερα. Ταυτόχρονα, οι Γερμανοί είχαν καταλάβει όλο το μήκος της οδού Θηβών από τη Λεύκα μέχρι το Μπαρουτάδικο, ενώ γερμανικοί πε- ρίπολοι βρίσκονταν στις διόδους προς Παλαιά Κοκκινιά και Καμίνια.[06] Κατά τη διάρκεια της αποχώρησής τους έβαλαν κατά της Κοκκινιάς με πολυβολισμούς, συνεπεία των οποίων ήταν η πρόκληση τραυματισμών σε άμαχους κατοίκους της πόλης.

Τις ώρες της γερμανικής αποχώρησης, το ΙΙ Τάγμα Κοκκινιάς του 6ου Ανεξάρτητου Συντάγ- ματος του ΕΛΑΣ, είχε τη δική του συμβολή στη Μάχη της Ηλεκτρικής Εταιρείας στο Κερατσίνι (12/10-13/10/1944), ανάμεσα στις ελασίτικες δυνάμεις και εκείνες των κατακτητών, με στόχο του ΕΛΑΣ την αποτροπή πρόκλησης δολιοφθοράς στο εργοστάσιο που τροφοδοτούσε με ηλεκτρική ενέργεια την Αθήνα και τον Πειραιά. Στις 12/10/1944 η Διοίκηση του Συντάγματος είχε δώσει διαταγή στο ΙΙ Τάγμα Κοκκινιάς να τηρεί σ’ επιφυλακή τον όγκο των δυνάμεών του επιτηρώντας τους Γερμανούς στην περιοχή του Καραβά.[07] Την επόμενη μέρα, η διαταγή ήταν συγκέντρωση δυνάμεων στο Σχολείο Κουτσικαρίου (σημερινός Κορυδαλλός), έτοιμες να κινηθούν προς κάθε κατεύθυνση και παράλληλα, ο Λόχος Κιλικιανών (περιοχή της σημερινής Οσίας Ξένης) να επιτηρεί την οδό προς την Ηλεκτρική Εταιρεία. Επίσης, στις εντολές ήταν η επαφή με το Λόχο της Αγίας Σοφίας και η εγκατάσταση φυλακίων στη διασταύρωση των οδών Θηβών και Κυδωνιών (Π. Ράλλη).[08] Στο πλαίσιο αυτό στήθηκαν άμεσα οδοφράγματα[09] σε καίρια σημεία της πόλης για να εμποδιστεί η κάθοδος των Γερμανών στον Πειραιά. Στις 13/10/1944 ο ΕΛΑΣ Παλαιάς και Νέας Κοκκινιάς, προσέφερε σε ταχύτατο χρόνο ενίσχυση στη μάχη του εργοστασίου,[10] σύμφωνα με καταγεγραμμένη δήλωση του Στράτου Γεωργίου, υπεύθυνου εκπροσώπου των εργαζομένων του εργοστασίου της Ηλεκτρικής,[11] ενώ το σχέδιο ενεργείας της μάχης το είχε επεξεργαστεί ο καπετάνιος του 6ου Συντάγματος, μεγαλωμένος στις παράγκες της παλιάς Κοκκινιάς, Νίκανδρος Κεπέσης.

Την αποχώρηση των Γερμανών από την Κοκκινιά διαδέχθηκε η πρωτοκαθεδρία του ΚΚΕ και του ΕΑΜ. Η ισχυρή αυτή παρουσία στην ευρύτερη περιοχή του Πειραιά είχε μάλλον ενοχλήσει, ήδη στις 19/10/1944, τη Βρετανική διοίκηση η οποία ζητούσε την απόσυρση των δυνάμεων του ΕΛΑΣ 2 χιλιόμετρα από την ακτή προς Βορά του Ν. Φαλήρου,[12] αξίωση σχετική με τη διαταγή της 29ης Σεπτεμβρίου 1944 του βρετανού στρατηγού Σκόμπυ κατά την οποία ο ΕΛΑΣ έπρεπε να τηρήσει τις δυνάμεις του εκτός της περιοχής Αττικής.[13]

Στο πλαίσιο της εαμικής κυριαρχίας στην πόλη, υπήρξε στις 26 Οκτωβρίου 1944 μεγάλη συγκέντρωση κατά την οποία το μέλος του Πολιτικού Γραφείου του ΚΚΕ και δημότης Νίκαιας, Πέτρος Ρούσος -που προσφωνήθηκε από το Γραμματέα της κομματικής οργάνωσης Κοκκινιάς Θανάση Τάσιο ή Παράσχο- χαιρέτισε τη λαοκρατική Νίκαια για το “ψηλό παράδειγμα της πανελλήνιας αντίστασης”.[14]

Το Νοέμβριο του 1944 οργανώθηκαν συχνές συγκεντρώσεις διαμαρτυρίας πολιτών προ- σκείμενων στο ΕΑΜ, με κατάληξη το κέντρο της Αθήνας.[15] Επρόκειτο για την έκφραση μίας διάχυτης δυσαρέσκειας στο χώρο της αριστεράς αναφορικά με τις διαφαινόμενες προθέσεις της κυβέρνησης σε ευαίσθητα ζητήματα όπως: η στελέχωση της εθνοφυλακής από τα Τάγματα Ασφαλείας, ο αφοπλισμός της χωροφυλακής, η εκκαθάριση των δημοσίων υπηρεσιών, η τοποθέτηση Βεντήρη και Σπηλιωτόπουλου στο Υπουργείο Στρατιωτικών[16] και η δίκη των μεγάλων δοσίλογων.[17] Ειδικότερα για την Νίκαια, είχε επικριθεί από τον αριστερό τύπο η έγγραφη εκδήλωση ευαρέσκειας του Αρχηγού της Αστυνομίας προς τους συμμετέχοντες αξιωματικούς και οπλίτες στις επιχειρήσεις του Μάρτιου του 1944 στη Μάχη της Κοκκινιάς, ως ένδειξη της προβληματικής στελέχωσης της χωροφυλακής.[18]

Πρόσθετα, το κλίμα της ανησυχίας εντάθηκε όταν, στις 17 Νοέμβρη 1944, στο τρίμηνο μνημόσυνο των θυμάτων του μπλόκου της Κοκκινιάς της 17ης Αυγούστου του 1944, που είχε οργανώσει η Εθνική Αλληλεγγύη Νίκαιας και στο οποίο συμμετείχε ο γενικός γραμματέας του Ε.Α.Μ. Μήτσος Παρτσαλίδης, οι παρεβρισκόμενοι δέχθηκαν πυρά πολυβόλων από το ύψωμα Καραβά.[19]

Το Δεκέμβριο, οργανώθηκαν επίσης συγκεντρώσεις διαμαρτυρίας,[20] ενώ η πλατεία του Αγίου Νικολάου στην Κοκκινιά είχε οριστεί ως χώρος προσυγκέντρωσης για τη διαδήλωση της 3ης Δεκεμβρίου.[21] Οι εξελίξεις μετά από αυτήν ήταν ραγδαίες. Τις πρώτες πρωϊνές ώρες της 4ης Δεκεμβρίου 1944 το Ε΄ Αστυνομικό Τμήμα Κοκκινιάς είχε καταληφθεί από το 6ο Σύνταγμα Πειραιά του ΕΛΑΣ[22] ενώ την ίδια στιγμή και οι αστυνομικές αρχές του Πειραιά τελούσαν υπό τον έλεγχο των Ελασιτών.[23] Είχε προηγηθεί το βράδυ της 3ης Δεκεμβρίου η με αρ. ΑΠ 51/3.12.1944 διαταγή του Α΄ Σώματος Στρατού που όριζε τον αφοπλισμό των αστυνομικών τμημάτων κατ΄ εφαρμογή του ΑΠ 25/1.12.1944 Σχεδίου Ενεργείας.[24] Επρό- κειτο για ειδικό σχέδιο του ΕΛΑΣ[25] που προέβλεπε την αιφνιδιαστική και μάλλον ευχερή εξουδετέρωση αστυνομικών αρχών σε Αθήνα και Πειραιά, κυρίως σε συνοικίες φιλικά προ- σκείμενες προς τον ΕΛΑΣ, με στόχευση την εξασφάλιση οπλισμού και την εξουδετέρωση ή απομόνωση των αντιπάλων.

Σημειώνεται ότι οι αστυνομικές αρχές του ευρύτερου Πειραιά, αποτύπωναν τυπικώς και μόνο την επαναλειτουργία του επίσημου κράτους μετά την απελευθέρωση, καθώς τελούσαν σε αδυναμία ουσιαστικής άσκησης των καθηκόντων τους με αποτέλεσμα η εξουσία τους στις Ελασοκρατούμενες συνοικίες να είναι σκιώδης.[26] Για την κατάληψη του Ε΄ Αστυνομικού Τμήματος Κοκκινιάς, που έγινε έδρα της Λαϊκής Αστυνομικής Διεύθυνσης με διευθυντή τον αστυνόμο β΄ Γ. Μακρυγιαννάκη, χρειάστηκε μόνο η ανακοίνωση στο διοικητή.[27] Τούτο, χάριν της επιρροής του ΕΛΑΣ σε αστυνομικούς που υπηρετούσαν εκεί, με επικεφαλής το Λευτέρη Παπανάγνου. Ταυτόχρονα, στο πλαίσιο της εκτίμησης ότι οι βρετανικές δυνάμεις δεν θα αποτολμούσαν να επέμβουν,[28] που παρέπεμπε σε υποτίμηση του βρετανικού παράγοντα, είχαν δοθεί διαταγές να αποφευχθεί κάθε προστριβή με τους Βρετανούς.[29]

Στις 04/12/1944 ολόκληρη η Κοκκινιά, μαζί με το Ν. Φάληρο, το Μοσχάτο, τον Aγ. Ι. Ρέντη και -πλην ελαχίστων εξαιρέσεων- τον Πειραιά, ήταν υπό την πλήρη κατοχή του ΕΛΑΣ.[30] Υπό τις συνθήκες αυτές, ο διορισμένος από τις κατοχικές αρχές Δήμαρχος Κοκκινιάς, στρατηγός Γρηγόριος Χατζής, είναι βέβαιο ότι δεν ασκούσε τα καθήκοντά του κατά την περίοδο του Δεκεμβρίου του 1944, μολονότι εμφανίζεται στα αρχεία του Δήμου ως Δήμαρχος από το Μάρτιο του 1944 έως τον Ιούνιο του 1945. Φέρεται να αναλαμβάνει σχετικά καθήκοντα, κατόπιν διαταγής της στρατιωτικής διοίκησης, στις αρχές Ιανουαρίου του 1945,[31] όταν ο ΕΛΑΣ είχε πλέον αποχωρήσει από την πόλη. Όπως προκύπτει από τις διαθέσιμες πηγές, καθήκοντα Δημάρχου ασκούσε προσωρινά ο Εαμικός εκπαιδευτικός Στυλιανός Μουτάφης.[32] Ο τελευταίος ήταν μέλος μίας Επιτροπής Προσωπικοτήτων του ΕΑΜ της Κοκκινιάς,[33] η σύνθεση της οποίας περιελάμβανε επιστήμονες, πολιτικούς και οικονομικούς παράγοντες, μεσαία κυρίως στρώματα της Κοκκινιώτικης κοινωνίας.

Παράλληλα, σε αναλογία με την εγκατάσταση φρουρών και φυλακίων του ΕΛΑΣ στις κυριότερες εισόδους της Αθήνας, στη Νίκαια όμοιος έλεγχος, ακόμη και στις ταυτότητες όχι μόνο υφίστατο,[34] αλλά ήταν και εκτεταμένος, με ύπαρξη οδοφραγμάτων και ορυγμάτων παντού,[35] αντικατοπτρίζοντας εν τοις πράγμασι τη σαφή εαμική κυριαρχία στο πολιτικο - κοινω- νικό οικοδόμημα της Κοκκινιάς, πρωτίστως δε τη στρατιωτική κατίσχυση των Ελασιτών στην περιοχή. Η στρατιωτική ισχύς, είχε συμβάλλει ώστε το ΙΙ Τάγμα Κοκκινιάς του 6ου Συντάγματος, με το διοικητή του Αντώνη Καριζώνη (Άλκη), αλλά και το Ι Τάγμα, να χρη- σιμοποιούνται προς ενίσχυση μαχών στην Αθήνα, μεταξύ αυτών και στην κατάληψη της Γενικής Ασφάλειας.[36] Επίσης, η σημαίνουσα παρουσία της Κοκκινιάς στις επιχειρήσεις του ΕΛΑΣ είχε συμβάλλει ώστε ο Σταθμός Διοίκησης του 6ου Συντάγματος, να εδρεύει στη Νίκαια. Στις 6/12 ήταν στο Δημοτικό Σχολείο επί της οδού Γρεβενών και εγκαταλείφθηκε προληπτικά την ίδια ημέρα, για να χτυπηθεί από την αγγλική αεροπορία δύο μέρες μετά. Η αλλαγή έδρας της Διοίκησης κάθε 3-4 ημέρες,[37] σε διαφορετικές γειτονιές της Κοκκινιάς, είχε παγιώσει μία ουσιαστική αδυναμία εντοπισμού του στόχου από τον εχθρό, ειδικά στην Κοκκινιά.

Η στρατιωτική επίθεση των Βρετανικών δυνάμεων άρχισε κλιμακούμενη από την 6η Δεκεμβρίου, οπότε και ο Βρετανικός Στρατός εξέδωσε απόφαση ανάληψης δράσης κατά του ΕΛΑΣ.[38] Στις λεγόμενες “εκκαθαριστικές επιχειρήσεις” σημαντική υπήρξε η συμβολή της εξ Ιταλίας 5ης Ινδικής Ταξιαρχίας, η αποβίβαση της οποίας ολοκληρώθηκε στις 03.00 τα ξημερώματα της 22ας Δεκεμβρίου, συνοδευόμενη από πτήσεις ρουκετοβόλλων αεροσκαφών Μποφαϊτερ, τα οποία, κατά τις απογευματινές ώρες πραγματοποίησαν εξουθενωτικές από αέρος προσβολές[39] στα εδάφη των υπό εκκαθάριση περιοχών του Πειραιά και βεβαίως στην Κοκκινιά.

Η ύπαρξη τουλάχιστον πέντε θυμάτων από βομβαρδισμούς επιβεβαιώνεται από τις ληξι- αρχικές καταγραφές θανάτων του Δήμου Νίκαιας. Στις 22/12/1944 εγγράφονται στο Λη- ξιαρχείο τρείς θάνατοι: ενός ανδρός 62 ετών, από θραύσματα όλμου αεροπλάνου και δύο γυναικών, 55 και 56 ετών, με αιτιολογία εφονεύθη “κατά τη διάρκεια βομβαρδισμού της Αγγλικής Αεροπορίας” και “συνεπεία βομβαρδισμού”.[40] Επίσης, θάνατος ανδρός 33 ετών εγγράφεται στις 11/1/1945, με αιτιολογία “εφονεύφθη στον Βομβαρδισμό”[41] και ανδρός 52 ετών, στις 5/1/1945, “συνεπεία αεροπορικής επίθεσης”.[42] Τα ανωτέρω επίσημα στοιχεία ουσιαστικά ακυρώνουν δημοσιεύματα του φιλοκυβερνητικού τύπου με αναφορές περί ευγέ- νειας των άγγλων αεροπόρων που έπληξαν μόνο στρατιωτικούς στόχους.[43] Πρόσθετα, η εφημερίδα “Ελεύθερη Ελλάδα” ενημέρωνε για εκτεταμένους βομβαρδισμούς λαϊκών συνοικιών στις 13/12/1944, από την Κοκκινιά μέχρι και το Περιστέρι, από κανόνια του αγγλικού στόλου και με ύπαρξη θυμάτων στον άμαχο πληθυσμό.[44] Έτσι, άμαχοι έλληνες πολίτες, Νικαιώτες, φονεύθηκαν εξαιτίας των αγγλικών βομβαρδισμών, εν καιρώ ειρήνης.

Σ’ όλο το διάστημα των “βρετανικών εκκαθαρίσεων”, οι άνδρες των δυνάμεων του ΕΛΑΣ στην περιοχή αγωνίστηκαν σώμα με σώμα.[45] Οι απώλειες της πόλης σε ανθρώπινες ζωές, γενικότερα, ήταν αναπόφευκτες. Στο Ληξιαρχείο Νίκαιας καταγράφηκαν, μεταξύ 12/10/1944 έως και 12/2/1945, συνολικά 69 θάνατοι[46] με αιτιολογία την πρόκληση τραύματος (από πυροβολισμό και κατάγματα), τον φόνο (από όλμους και όπλα), και την εκτέλεση. Από αυτούς 57 ήταν άνδρες και 12 γυναίκες. Όσον αφορά την ηλικία, 12 εξ αυτών ήταν ανήλικοι 12-18 ετών, 16 άτομα ήταν από 19-29 ετών, 15 άτομα από 30-39 ετών και 26 άτομα από 40 ετών και άνω. Ως προς το επάγγελμα, 41 άτομα εγγράφονται ως εργάτες και μικροεπαγγελματίες, 11 γυναίκες με οικιακή απασχόληση, 6 άτομα ως μαθητές, 3 άτομα ως δημόσιοι υπάλληλοι, 3 άτομα ως ιδιωτικοί υπάλληλοι και μόλις 2 άτομα από τη χωροφυλακή.

Σε αρκετά δημοσιεύματα της εποχής, και όχι μόνο, αναφέρονται θανόντες εθνικόφρονες, θύματα του ΕΛΑΣ. Κυρίαρχο πλαίσιο αυτών των αναφορών είναι το λεγόμενο “Άσυλο Αλητοπαίδων”,[47] που κάποιοι το αποκάλεσαν “σφαγείο των Δεκεμβριανών”, καθώς εκεί ελάμβαναν χώρα εκτελέσεις αντιφρονούντων.[48] Τα δημοσιευμένα κείμενα αναφέρονται σε ομαδικούς τάφους στη βορινή πλευρά του Ασύλου με 70 πτώματα, για παραπλήσιο πηγάδι γεμάτο πτώματα αγνώστου αριθμού, καθώς και για σπηλιά στο Σχιστό με 27 πτώματα χωροφυλάκων και συνολικά μέχρι και 107 πτώματα στην περιοχή.[49] Η χαράδρα στο Σχιστό, χαρακτηρίστηκε ως “Κόκκινη Χαράδρα”,[50] η οποία, όπως γράφτηκε, δέχθηκε εκατοντάδες θανόντες.

Ωστόσο είναι μάλλον συνετό, οι πληροφορίες από τα ανωτέρω δημοσιεύματα να εξεταστούν κριτικά. Αρχικά, διότι ο φιλοκυβερνητικός τύπος είχε κάθε κίνητρο να παραπληροφορεί. Πρόσθετα, διότι υπήρξε αντίλογος[51] σε αυτά από την Αριστερά, καθώς από έντυπά της υποστηρίχθηκε: (1) ότι αρκετά από τα πτώματα άνηκαν σε Ελασίτες που φονεύθηκαν σε διάφορες μάχες και (2) ότι τα περισσότερα πτώματα ανήκαν σε φονευθέντες από τους Γερμανούς λίγο πριν την αποχώρησή τους, καθώς στο Άσυλο στρατοπέδευε γερμανική μο- νάδα.[52] Περαιτέρω, δημοσίευμα έκανε λόγο ακόμη και για χειρουργούς που είχαν διαταχθεί να κόβουν μαστούς από γυναικεία πτώματα και να δημιουργούν κακώσεις, ώστε οι ιατρο- δικαστές να συντάσσουν εκθέσεις αποδίδοντας ευθύνες στους Ελασίτες.[53]

Οι ληξιαρχικές εγγραφές θανάτων του Δήμου Νίκαιας αποτυπώνουν τη δική τους αλήθεια : Στο χρονικό διάστημα από 18/11/1944 έως 26/1/1945 εγγράφηκαν 29 θάνατοι με αιτιολογία την εκτέλεση από τους Ελασίτες, ή την εκτέλεση από τους στασιαστές.[54] Επρόκειτο για άνδρες, εκ των οποίων 20 στους 29 ανήκαν στη Χωροφυλακή και εξ αυτών, οι 13 είχαν τόπο κατοικίας τον Πειραιά ή την Αθήνα, δηλαδή δεν ήταν Κοκκινιώτες.

Την παραμονή της τελικής φάσης των αγγλικών επιχειρήσεων, στις 30/12/1944, η Διοίκηση της 13ης Μεραρχίας του ΕΛΑΣ διέθετε μόλις επτά τάγματα, εκ των οποίων το ένα στην Κοκκινιά,[55] η οποία στα τέλη Δεκεμβρίου αποτελούσε έναν από τους τελευταίους ισχυρούς πυρήνες στρατιωτικής παρουσίας του ΕΛΑΣ στην ευρύτερη περιοχή του Πειραιά. Αποδείχθηκε έτσι, μέχρι τέλους, η στρατιωτική ισχύς που εξέπεμπε η Κοκκινιά, συνέχεια της ιστορικής αντι- στασιακής δράσης της πόλης κατά των γερμανών κατακτητών.

Η εικόνα αυτή σαφώς δεν θα μπορούσε να δικαιολογηθεί χωρίς την ύπαρξη ισχυρού μαχητικού φρονήματος, κλίματος αλληλεγγύης και ανθρωπιστικής δράσης, ακόμη και τις τελευταίες ημέρες του Δεκέμβρη. Ελασίτες από άλλες περιοχές κατέφθαναν στην Νίκαια και ετύγχαναν συγκινητικής περιποίησης και φιλοξενίας.[56] Όμοια, πολίτες από γύρω περιοχές, που έρχονταν στην Κοκκινιά φοβούμενοι τα στρατιωτικά πλήγματα των άγγλων,[57] γεγονός που καλλιεργούσε ισχυρό ηθικό και αυτοπεποίθηση. Η Λαϊκή Επιτροπή Κιλικιανών της Κοκκινιάς, μεταξύ 24-28/12/1944 προσέφερε νοσηλευτική βοήθεια σε 100 και πλέον τραυμα- τίες από τον άμαχο πληθυσμό, αλλά και σημαντική επισιτιστική αρωγή προς όλους τους Κοκκινιώτες, ειδικότερα σε άπορους, βρέφη και οικογένειες θυμάτων.[58] Εξάλλου, στο 6ο Σύνταγμα του ΕΛΑΣ είχαν οργανωθεί ειδικές επιτροπές με αποστολή τη διενέργεια εράνων, τη συγκέντρωση τροφίμων, υποδημάτων, και ρουχισμού. Παράλληλα, είχε οργανωθεί Διοίκηση Υγειονομικής Υπηρεσίας που διέθετε αρχίατρο και ένα γιατρό για κάθε τάγμα. Στην περίπτωση της Κοκκινιάς, σημαντικές υπηρεσίες είχε προσφέρει ο ιατρός Κοφινάς καθώς και ο Κωνσταντίνος Κατσαφάνας,[59] Δήμαρχος Νίκαιας κατά τα έτη 1975-1978. Σημειώνεται δε ότι από τα τέλη Σεπτεμβρίου του 1944, με απόφαση του ΚΚΕ, προβλεπόταν το οργανωμένο άνοιγμα αποθηκών με τρόφιμα που έκρυβαν μεγαλέμποροι και το μοίρασμά τους στο λαό.[60] Για την εφαρμογή αυτής της τακτικής του ΕΛΑΣ της Κοκκινιάς, κατά τις παραμονές της αποχώρησής του από την πόλη, υπήρξαν κατηγορίες από τον φιλοκυβερνητικό τύπο.[61]

Με την επικουρία της ισχύος των στρατιωτικών βρετανικών δυνάμεων που δρούσαν στην περιοχή των Καμινίων και του Aγ. Ι. Ρέντη,[62] και άλλων, προερχόμενων από Ταμπούρια και Αμφιάλη, οι Άγγλοι πέτυχαν τις πρώτες πρωϊνές ώρες της 5ης Ιανουαρίου 1945 την εκκένωση της κοκκινιάς από τον ΕΛΑΣ και τη σύμπτυξη των δυνάμεών του προς Ελευσίνα δια της Ιεράς Οδού,[63] ύστερα από σχετική απόφαση του Διοικητού της 13ης Μεραρχίας του ΕΛΑΣ.[64] Το 1/54 Τάγμα Κοκκινιάς συνέχισε να αγωνίζεται ακόμη και κατά τη σύμπτυξη, όταν το απόγευμα της 5ης Ιανουαρίου κατευθύνθηκε στη Μάνδρα,[65] και στις 6/1 στα Βίλλια,[66] μέχρι και την ανακωχή, το βράδυ της 11ης Ιανουαρίου 1945. ‘Όμως, ενδεικτικό της φήμης της μαχητικής ικανότητας των Ελασιτών Κοκκινιάς ήταν ότι, ακόμη και μετά την εκκένωσή της, οι Άγγλοι δεν την κατέλαβαν άμεσα,[67] αλλά συνέχισαν να την πολυβολούν μία με δύο ημέρες, διατηρώντας επιφυλάξεις για την πλήρη αποχώρηση των Ελασιτών. Χρειάστηκε ειδοποίηση τηςΛαϊκής Επιτροπής” και βεβαίωση ότι ολόκληρος ο ΕΛΑΣ υποχώρησε, για να εισέλθουν στην πόλη οι βρετανοί στρατιώτες.

Οι μέρες και οι μήνες που επακολούθησαν για την Νίκαια, υπό το νέο καθεστώς πολιτικής κυριαρχίας της Κυβέρνησης, ήταν τουλάχιστον δύσκολες για τους αριστερούς καθώς, διαμορφώθηκε ένας βραχίονας εξουσιαστικών πρακτικών και ενεργειών που παρέπεμπε σε περιόδους κατοχής και ανελευθερίας.

Προς τραγική ειρωνία, για την αδούλωτη, αντιστασιακή Νίκαια απέναντι στον γερμανό κατακτητή και το μαχητικό φρόνημα του κοκκινιώτικου λαού απέναντι στους Άγγλους, η σημερινή οδός Κύπρου, μπροστά στην ιστορική πλατεία της Οσίας Ξένης και του Μπλόκου της Κοκκινιάς, ονομάστηκε, τον Ιανουάριο του 1945, σε οδό Ταξιάρχου Μπλοκ, προς τιμή του Άγγλου στρατιωτικού.[68] Στο ίδιο πλαίσιο, αποδόθηκαν στον τελευταίο ιδιαίτερες τιμές, όταν τον Φεβρουάριο του 1945, οργανώθηκε μνημόσυνο στην πλατεία του Αγίου Νικολάου “υπέρ των πεσόντων Ελλήνων και Άγγλων κατά το τελευταίο στασιαστικόν κίνημα”, παρουσία του Έλληνα πρωθυπουργού. Εκεί ο Νικόλαος Πλαστήρας, απευθυνόμενος στον Άγγλο Ταξίαρχο, εξέφρασε τη συγκίνησή του, μέχρι δακρύων, για τα όσα έκανε υπέρ του λαού της Κοκκινιάς, ενώ και ο διοριζόμενος επί κατοχής Δήμαρχος της πόλης Γρηγόριος Χατζής, εκδήλωσε δημόσια την εθνική ευγνωμοσύνη στους πεσόντες για την απελευθέρωση του Ελληνικού λαού από το χάος της αναρχίας.[69]

Το Μάρτιο και τον Απρίλιο του 1945 στην πόλη επικράτησε ένα κλίμα πολιτικής και κοινωνικής όξυνσης και αντιπαραθέσεων που προσιδίαζε σε κλίμα τρομοκρατίας. Κύρια χαρακτηριστικά του ήταν οι συμπλοκές μεταξύ αντιφρονούντων με πυροβολισμούς[70] και οι συχνές συγκεντρώσεις διαμαρτυρίας, ενώ δεν έλλειπαν καταγγελίες ακόμη και για κακοποιήσεις γυναικών. Ταυτόχρονα, ήταν περισσότερο από έκδηλη η εφαρμογή αυταρχικών αστυνομικών μέτρων που περιελάμβανε έρευνες σε σπίτια, μπλόκα, συλλήψεις πολιτών, σωματικούς ελέγχους, ελέγχους ταυτοτήτων, συχνές περιπολίες και λειτουργία μόνιμων φυλακίων.[71] Εν τέλει, είχε διαμορφωθεί και παγιωθεί μία κατάσταση απόλυτα σύμφωνη με τις στοχεύσεις των τότε αρχών και βέβαια της δημοτικής αρχής του Γρ. Χατζή, ο οποίος στις 26/4/1945 είχε δηλώσει, ενώπιον μίας επιτροπής γυναικών που διαμαρτυρήθηκαν για την τρομοκρατία που επικρατούσε στην Κοκκινιά, ότι η όποια ευθύνη άνηκε στα αναρχικά στοιχεία της πόλης και όχι στα όργανα της τάξης.[72]

[01]

Δημήτρης Λιάτσος, Το Μπλόκο της Κοκκινιάς, Κοκκινιά, 41986, σ. 8.

[02]

Στρατής Ευστρατιάδης, Με το Μαστίγιο. Από το Μπλόκο της Νίκαιας μέχρι το Στρατόπεδο του Χαϊδαρίου, Επικαιρότητα, Αθήνα 1990, σ. 5.

[03]

Δημήτριος Μαγκριώτης, Θυσίαι της Ελλάδος και Εγκλήματα Κατοχής κατά τα Έτη 1941-1944, Αθήνα χ.χ., σ. 115.

[04]

Εφ. Ριζοσπάστης, 30/08/1944.

[05]

Νίκανδρος Κεπέσης, Ο Πειραιάς στην Εθνική Αντίσταση, Σύνδεσμος Δήμων Περιοχών Πειραιά – Δυτικής Αττικής, χ.τ, χ.χ, σ. 438.

[06]

ό.π., σ. 435.

[07]

ό.π., σ. 432.

[08]

ό.π., σ. 437.

[09]

Θ. Κεσσανιώτης, “Η Απελευθέρωση του Πειραιά και η Μάχη της Ηλεκτρικής”, Χρονικά της Νίκαιας, 4 (Δεκέμβριος 1976 -  Ιανουάριος 1977) σ. 9.

[10]

ό.π.

[11]

Κεπέσης, ό.π., σ. 455.

[12]

Νίκανδρος Κεπέσης, Ο Δεκέμβρης του 1944, Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα 1975, σ. 84.

[13]

Αρχηγείον Στρατού, Διεύθυνσις Ιστορίας Στρατού, Η Απελευθέρωσις της Ελλάδος και τα μετά ταύτην Γεγονότα (Ιούλιος 1944 -  Δεκέμβριος 1945), Αθήνα 1943, σ. 44.

[14]

Εφ. Ριζοσπάστης, 27/10/1944.

[15]

Αρχηγείον Στρατού ό.π., σ. 98.

[16]

Εφ. Ριζοσπάστης, 25/11/1944.

[17]

ό.π., 30/11/1944.

[18]

ό.π., 26/11/1944.

[19]

Κεπέσης, ό.π., σ. 95.

[20]

Εφ. Ριζοσπάστης, 03/12/1944.

[21]

Κεπέσης, ό.π, σ. 174.

[22]

ό.π, σ. 194.

[23]

Αρχηγείον Στρατού, ό.π., σ. 114.

[24]

ό.π., σ. 107.

[25]

ό.π., σ. 103, 104.

[26]

ό.π., σ. 109, 114.

[27]

Κεπέσης, ό.π., σ. 194.

[28]

Αρχηγείον Στρατού ό.π., σ. 101.

[29]

ό.π., σ. 104.

[30]

Κεπέσης, ό.π., σ. 218, Αρχηγείον Στρατού ό.π., σ. 122

[31]

Εφ. Η Φωνή του Πειραιώς, 09/01/1945.

[32]

Βαρβάρα Καράμπογια, Κατηγορώ, Αθήνα 1965, σ. 81.

[33]

Κεπέσης, Ο Πειραιάς … ό.π., σ. 210.

[34]

Καράμπογια, ό.π., σ. 80, Εφ. Η Φωνή του Πειραιώς, 10/01/1945.

[35]

Εφ. Η Φωνή του Πειραιώς, 08/01/1945. Στον τίτλο του άρθρου Μια Επίσκεψις εις την Κοκκινιάν, αναφέρεται η ύπαρξη ορυγμάτων ήδη από την περιοχή της Λεύκας, προ του εργοστασίου Δηλαβέρη, καθώς κ σε, κεντρικούς κ μη, δρόμους της Κοκκινιάς. Παράλληλα γίνεται αναφορά για την επιστράτευση ανδρών 16-60 ετών από τον ΕΛΑΣ.

[36]

Κεπέσης, Ο Δεκέμβρης … ό.π., σ. 219.

[37]

ό.π., σ.335.

[38]

Αρχηγείον Στρατού, ό.π., σ. 164.

[39]

ό.π., σ. 220.

[40]

Ληξιαρχικά Βιβλία Θανάτων Δήμου Νίκαιας - Αγ. Ι. Ρέντη, τόμος Α/1945, σ. 158, τόμος Β/1945, σ. 84, τόμος Ε/1945, σ. 130.

[41]

ό.π., τόμος Α/1945, σ. 75.

[42]

ό.π., τόμος Β/1947, σ. 182.

[43]

Εφ. Η Φωνή του Πειραιώς, 08/01/1945.

[44]

Εφ. Ελεύθερη Ελλάδα, 15/12/1944.

[45]

Αρχηγείον Στρατού, ό.π., σ. 221.

[46]

Ληξιαρχικά Βιβλία Θανάτων, ό.π., τόμ. Ζ/1944, Η/44-ΗΑ/45, Α/1945, Β/1945, Γ/1945, Δ/1945, Ε/1945, Α/1946, Γ/1947-Α/1948.

[47]

Καράμπογια, ό.π., σ. 57, Αρχηγείον Στρατού, ό.π., σ. 114.

[48]

Καράμπογια ό.π., σ. 58.

[49]

Εφ. Η Φωνή του Πειραιώς, 14/01/1945.

[50]

ό.π., 13/01/1945.

[51]

Εφ. Αθηναϊκή Εσπέρα, 06/02/1945.

[52]

Κεπέσης, ό.π., σ. 55.

[53]

Εφ. Ριζοσπάστης, 03/02/1945.

[54]

Ληξιαρχικοί Τόμοι Θανάτων Δήμου Νίκαιας: τόμ. Α, Β, Γ, Δ, Ε/1945, τόμ. Α/1946, τόμ. Η/1944–ΗΑ/1945.

[55]

Αρχηγείον Στρατού ό.π., σ. 224. Ήταν το 1/54 Τάγμα Κοκκινιάς. Τα υπόλοιπα έξι τάγματα ήταν: στην Ευγενία, τη Δραπετσώνα, τη Λεύκα, τον Καραβά - Α. Σοφία, και το Μοσχάτο - Ν. Φάληρο.

[56]

Εφ. Η Κοκκινιά μας, 28/12/1944.

[57]

Εφ. Η Κοκκινιά μας, 29/12/1944.

[58]

ό.π.

[59]

Κεπέσης, Ο Πειραιάς…, ό.π., σ. 324.

[60]

ό.π., σ. 220.

[61]

Εφ. Η Φωνή του Πειραιώς, 09/01/1945.

[62]

Αρχηγείον Στρατού ό.π., σ. 225.

[63]

Εφ. Η Φωνή του Πειραιώς, 06/01/1945.

[64]

Αρχηγείον Στρατού ό.π., σ. 231.

[65]

ό.π., σ. 234, 235.

[66]

Κεπέσης, Ο Δεκέμβρης…, ό.π., σ. 344.

[67]

ό.π., σ. 345.

[68]

Εφ. Η Φωνή του Πειραιώς, 09/01/1945.

[69]

Εφ. Η Φωνή του Πειραιώς, 12/02/1945.

[70]

Εφ. Ελληνική Ώρα, 09/03/1945.

[71]

Εφ. Ριζοσπάστης, 16/03/1945, Εφ. Ελεύθερη Ελλάδα, 24/03/1945.

[72]

Εφ. Η Κοκκινιά μας, 29/04/1945.

_________________

Σχόλιο Αρχισυντάκτη

Το halkidona.gr αισθάνεται ιδιαίτερα υπερήφανο που μπορεί να βοηθήσει -έστω και ελάχιστα- τους ενδιαφερόμενους επιστήμονες στην έρευνα του τόπου, και πολύ πιο πλούσιο όταν αυτή η έρευνα παίρνει σάρκα και οστά και διατίθεται ελεύθερα προς όλους. Κύριε Δεσύπρη, σας ευχαριστούμε.

 

facebook Μοιράσου το στο facebook

Σχετικά Posts

Δεν υπάρχουν σχόλια στο άρθρο “Η Κοκκινιά στην Απελευθέρωση”

Σχολιάστε