Μάνος Κατράκης: Ο μεγάλος θεατράνθρωπος που τιμά η Νίκαια

03.09.2012 | ZASKAR

Σαν σήμερα, στις 2 Σεπτεμβρίου 1984 έφυγε από ανάμεσά μας ο Μάνος Κατράκης, μια από τις σπουδαιότερες μορφές του Ελληνικού Θεάτρου, το όνομα του οποίου φέρει το Δημοτικό Θέ- ατρο Νίκαιας, έχοντας μάλιστα στην είσοδό του το επιβλητικό ψιλόλιγνο ορειχάλκινο άγαλμα του αντιστασιακού γλύπτη Μέμου Μακρή, με τον μεγάλο μας θεατράνθρωπο να έχει τη μορφή του Δον Κιχώτη που επιβλήθηκε στην αυτοσυνειδησία του νεοελληνικού θεάτρου ως μια μνημειακή αρχετυπική μορφή που συμπυκνώνει μέσα από τα ιθαγενή χαρίσματα που υμνήθηκαν (σώμα, λεβεντιά, εκφορά λόγου) τον αναχωρητή-σαλού χαρακτήρα του Θερβάντες που αναζητά αξίες και συναισθήματα σ’ έναν κόσμο ποιητικό, όπου, όμως, το όνειρο και η φαντασία ακυρώνονται από την πεζή καθημερινή πραγματικότητα, εμπνευσμένο από την ομώνυμη παράσταση που ανέβηκε στην Κεντρική Σκηνή του Εθνικού Θεάτρου το 1972-73.

Αποφεύγοντας τα λίγο έως πολύ βιογραφικά στοιχεία, το άρθρο αυτό δεν έχει να πει πολλά πέρα του να αποτίσει έναν ελάχιστο φόρο τιμής και να θυμίσει σε όλους εμάς το γιατί, κλέβοντας λίγες στιγμές ίσως από την εποχή εκείνη.

Ο Κατράκης για το έργο “Δον Κιχώτης”

του Φάνη Ν. Κλεάνθη

Σαν μορφή που ξέφυγε από πίνακα του Γκρέκο μοιάζει ο Μάνος Κατράκης, ντυμένος με το κο- στούμι του ρόλου του Δον Κιχώτη. Στην πλήρη ωριμότητα του ταλέντου του ερμηνεύει τώρα έ- ναν ήρωα που όλοι του έλεγαν πάντα πως έπρεπε να τον ζωντανέψει στη σκηνή. Κι’ όμως, ο δια- κεκριμένος πρωταγωνιστής δεν κρύβει το τρακ του.

-

Μα γιατί αυτή η ανησυχία τον ρωτάω. Υστερα από την ανεπανάληπτη εκείνη ερμηνεία στον “χορό του θανάτου”.

-

Ναι, μα εκείνος ήταν ήρωας αντλημένος από την ζωή. Ο Δον Κιχώτης δεν είναι το ίδιο. Κι’ αυ- τός που θα τον ερμηνεύσει, έχει να παλέψει με την πελώρια φαντασία του Θερβάντες και την εξαίσια εργασία του Ζαμιάκ, που κάνει συγκερασμό του γήινου με το φανταστικό κ προσ- παθεί να τοποθετήσει τον χαρακτήρα του Δον Κιχώτη στην πραγματική έκφραση της αγω- νίας του σημερινού ανθρώπου.

Κι ο Κατράκης συνεχίζει:

-

Κάθε καλλιτέχνης που παίζει έναν μεγάλο ρόλο είναι φυσικό κι εύλογο να αισθάνεται ανησυ- χία. Κι όχι μόνον για τον εαυτό του. Υστερα από τόσα χρόνια πορείας στο καμίνι του θεάτρου έχουμε ψηθεί πια. Όταν ένας ηθοποιός με πολύχρονη καριέρα σημειώσει μια αποτυχία, αυτό δεν σημαίνει ότι δεν είναι ικανός. Μπορεί να μην βρίσκεται σε περίοδο ψυχικής ευωχίας. Μπορεί ο ρόλος να μην του πάει. Μπορεί να μη συνέλαβε το νόημά του. Η ανησυχία του καλ- λιτέχνη είναι και από αίσθηση ευθύνης προς το κοινό και προς αυτούς που του εμπιστεύ- θηκαν τον ρόλο.

Πηγή: Περιοδικό Ταχυδρόμος 17.11.1972

Ωστόσο δεν τιμήθηκε φέροντας το όνομα του θεάτρου μας γι αυτό του τον ρόλο μόνο αλλά για την συνολικά σπουδαία του πορεία και αγέρωχη στάση του στην αντίσταση.

Στην αντίσταση

Στα δύσκολα χρόνια της γερμανικής κατοχής και στα τραγικά χρόνια του εμφυλίου, βρέθηκε στην πρώτη γραμμή της Αντίστασης. Απολύεται από το Εθνικό Θέατρο για τις ιδέες του, συλ- λαμβάνεται, του ζητούν να υπογράψει δήλωση, αρνείται και εξορίζεται στην Ικαρία, τη Μακρό- νησο και τον Αϊ-Στράτη, μέχρι το 1952. Σε εποχές γενικού ξεπουλήματος ο Μάνος Κατράκης, είτε με το λόγο του “Προμηθέα”, είτε με τη συμμετοχή του στην Αντίσταση, τίποτε άλλο δεν επιζη- τούσε από το να υπηρετήσει τον άνθρωπο.

Χαρακτηριστικό είναι ένα επεισόδιο που έχουν διηγηθεί, τόσο ο Γιάννης Ρίτσος, όσο και η Ρούλα Κουκούλου, όταν οι Αλφαμίτες τον βασάνιζαν:

-
-
-
 
-

Γονάτισε Κατράκη, αλλιώς θα πεθάνεις.
Οχι, ρε παιδιά, τέτοια χάρη δε σας την κάνω.
Τι παριστάνεις ρε; Τον Μαρίνο Κοντάρα; (τον ήρωα της ομώνυμης ταινίας που είχε ενσαρκώ- σει τον ατρόμητο ήρωα). Κι ο Κατράκης αποκρίθηκε:
Οχι ρε παιδιά, δεν παριστάνω τον Μαρίνο Κοντάρα, απλά τον άνθρωπο.

Οι ιδέες, η ειλικρίνεια, το ανυπότακτο του χαρακτήρα, η ανθρώπινη και κοινωνική ευαισθησία, η καλλιτεχνική ιδιοσυγκρασία, αλλά και η κρητική ποιητική φύση του Κατράκη αντανακλώνται και σε ποιήματά του, τα οποία έμειναν μια προσωπική υπόθεση που μοιράστηκε μόνο με τους πολύ κοντινούς του ανθρώπους και όχι με το αναγνωστικό κοινό κάποιας έκδοσης. Μέσα από αυτά τα ποιήματα φαίνεται πως στην ψυχή του ζει πάντα η ελπίδα για τον καινούργιο κόσμο:

 

Στ’ ακροθαλάσσι του Αϊ-Στράτη
κρυφά από του Θεού το μάτι,
ζουν άνθρωποι και ωριμάζουν
καινούριο κόσμο ετοιμάζουν.

Οι δυσκολίες της εξορίας, τα βασανιστήρια, η αλληλεγγύη ανάμεσα στους δοκιμαζόμενους συν- αγωνιστές καταγράφονται από τον Κατράκη με ποιητικό τρόπο:

 

Κείνο το βράδυ στη χαράδρα…
Δεν το ξεχνάω φίλε
είχανε σπάσει δυο μπαμπού
στα κόκαλά μου…
Η ανανδρία θυμάμαι
τα ’βαλε με τη λεβεντιά
κείνο το βράδυ.
Μα το νεράκι πού το βρήκες
σύντροφέ μου;
Τώρα που πέρασαν οι πόνοι
σε βλέπω αδύνατο κι ωχρό
να σεργιανάς
Κι είπα να σου ’δινα το χέρι
για να ξοφλήσω τη δροσιά
κείνης της νύχτας.
Μα το νεράκι πώς το βρήκες
το νεράκι
σ’ εκείνο τ’ άνυδρο το ρέμα.

Ο ανεπανάληπτος Μάνος Κατράκης αφηγείται με τον δικό του μοναδικό τρόπο “την αποφράδα τούτη μέρα” της 17ης Αυγούστου 1944:

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

Υπερήφανος ως Έλληνας

Ο Μάνος Κατράκης που στη διάρκεια του βίου του στη χώρα αυτή πληγώνεται, του αφαιρείτε η Ελληνική υπηκοότητα (ως να την αποκτήσει και πάλη το 1975 μετά την αποκατάσταση της Δημοκρατίας), βασανίζεται, καταδιώκεται, εξορίζεται έρχεται ο καιρός που τιμάται όχι μόνο με πολιτειακές και κοινωνικές διακρίσεις εντός της χώρας του αλλά και εκτός.

Το Μάρτη του 1981 διοργανώνεται στο Παρίσι (την χώρα που το 1950 τον απελαύνει λόγο των αριστερών πολιτικών φρονημάτων του) τιμητική εκδήλωση από τον σκηνοθέτη Γιάννη Ιορδα- νίδη. Στην εναρκτήρια βραδιά της εκδήλωσης ο Μάνος Κατράκης απευθύνεται στους παρευρι- σκόμενους με τη γλώσσα της καρδιάς όπως έκανε πάντα:

 

Και να γνώριζα τη γλώσσα του Ρακίνα και του Μολιέρου πάλι θα σας μίλαγα ελληνικά. Δεν θέλω τίποτα να ψευτίσει τη συγκίνησή μου και την ευγνωμοσύνη μου για την τιμή που μου κάνετε. Γι’ αυτό χρησιμοποιώ τις λέξεις της γλώσσας μου που ταυτίζονται με την ψυχή μου. Είναι λέξεις που κρύβουν μέσα τους την καθαρότητα του ελληνικού ουρανού και του ασίγαστου πόντου. Εσείς τιμάτε τα 50 χρόνια της καλλιτεχνικής μου δραστηριότητας. Σας ευχαριστώ. Εγώ όμως θέλω να σας πω ποιος είμαι. Θέλω να με γνωρίσετε σωστά. Θέλω να σας πω πως γεννήθηκα στην Κρήτη. Μεγάλωσα ξυπόλητο παιδί στις αμμουδιές της πατρίδας μου, που έβαζα στ’ αυτιά μου τα κοχύλια της θάλασσας να ακούσω τη βουή του ωκεανού. Δεν ήξερα να αποζητώ την ομορφιά, μα η ομορφιά ξεδιπλωνόταν ολόγυρά μου. Δεν ήξερα να αποζητώ τη λεβεντιά. Μα η λεβεντιά με συνέπαιρνε μέσα μου από τις ιστορίες του παππού μου. Αφήστε να παινέψω την πατρίδα μου. Το αξίζει. Εγινα ηθοποιός όπως θα μπορούσα να γίνω και σιδηρουργός. Ηθελα να ξοδιάσω όσες δυνάμεις κρύβαν τα μπράτσα μου και η ψυχή μου…

Το γλυπτό και η σημασία του

Εκτός από το όνομα του μεγάλου μας καλλιτέχνη, στην είσοδο του Δημοτικού Θεάτρου Νίκαιας δεσπόζει και η μορφή του ως Δον Κιχώτη από τον πολύ σημαντικό γλύπτη του 20ου αιώνα Μέμο Μακρή. Το 2005, στα πλαίσια του Πολιτιστικού Καλοκαιριού που διεξαγόταν στο “Κατράκειο”, τιμήθηκε η προσφορά του μέσα από μια 28/σέλιδη αφιερωματική έκδοση του Δήμου Νίκαιας.

Ενα μικρό απόσπασμα από τα όσα γράφει για τον Μέμο Μακρή η συγγραφέας Μαρία Καραβιά αναφέρει:

 

Ο κορυφαίος Ελληνας γλύπτης έχει τιμηθεί μέσα και έξω από τα ελληνικά σύνορα με μεγάλες εκθέσεις και έχει δει τα έργα του να ορθώνονται σε τόπους όπου η ιστορία έδειξε το πιο σκληρό της πρόσωπο, όπως στο περίφημο μνημείο του Μάουτχάουζεν, κάτι που λίγοι γλύπτες αξιώθηκαν. Αλλά όπου κι αν βρέθηκε, όπου κι αν έζησε, όποιες τιμές κι αν του επιδαψίλευσαν, διατήρησε σα φυλακτό την ικανότητα να αναπτύσσει σχέση στοργής με τον καθημερινό άνθρωπο. Να αντλεί από τα βάσανα και τα πάθη του, για να κάνει ίσως, πιο παλλόμενες και οικείες τις επικές μορφές του, που ορθώνονται και μετά απ’ αυτόν στο χώρο και το χρόνο. Γι’ αυτό και, από το λίγο που τον γνώρισα εκείνο το αξέχαστο καλοκαίρι της μεταπολίτευσης όταν επέστρεφε στην Ελλάδα μετά από πολύχρονη ξενητειά, έχω τη βεβαιότητα ότι αυτός ο σπουδαίος καλλιτέχνης, ο άνθρωπος με τη θερμή καρδιά και το ολύμπιο παρουσιαστικό, θα ένιωθε ικανοποίηση για την παρουσίαση της δουλειάς του, που οργανώνεται αυτές τις μέρες από το Δήμο Νίκαιας. Στη Νίκαια, μια ακραία περιοχή της Αττικής ποτισμένη με τους καημούς της προσφυγιάς, αναστημένη από τη δημιουργική πνοή της, αγιασμένη με τα μαρτύρια και την αντίσταση τον καιρό της Κατοχής και τον διαρκή αγώνα των κατοίκων της για προκοπή.

_________________

Σχόλιο Αρχισυντάκτη

Δεν είναι πάντα εύκολο να προλαβαίνεις τις ημερομηνίες που τρέχουν όλο και πιο γρήγορα. Παρότι το άρθρο αυτό ξεκίνησα να το συντάσσω εδώ και μια εβδομάδα, δυστυχώς δεν κατά- φερα να το έχω στον διαδικτυακό “αέρα” την ακριβή επέτειο θανάτου του Κατράκη. Ωστόσο η τιμή που ήθελα να αποτίσω δεν μπορεί να περιοριστεί σε μια απλή ημερομηνία. Ελπίζω να μην τον απογοήτευσα…

Κατράκειο Δημοτικό Θέατρο Νίκαιας

T: 210 4927467
Κυράς της Ρω & Δελφών, 184 51 Νίκαια


Δες το Κατράκειο Δημοτικό Θέατρο της Νίκαιας σε μεγάλο χάρτη

 

Εθνικό Θέατρο: Πρόγραμμα της παράστασης “Δον Κιχώτη” (1972)

 

facebook Μοιράσου το στο facebook

Σχετικά Posts

1 σχόλιο στο άρθρο “Μάνος Κατράκης: Ο μεγάλος θεατράνθρωπος που τιμά η Νίκαια”

  1. Leaidan

    When you think about it, that’s got to be the right anrwes.

Σχολιάστε