Το χαμάμ (Hammām ή Τουρκικό Μπάνιο) είναι η ανατολίτικη εκδοχή του ατμόλουτρου και θεωρείται η υγρή έκδοση της σάουνα. Τα χαμάμ έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην κουλτούρα των χωρών αυτών καθώς ήταν μέρη συναντήσεων, εξαγνισμού και αρχιτεκτονικής ομορφιάς. Η Νίκαια, όντας μικρασιατική πόλη και τόπος μεταναστών, είχε το δικό της χαμάμ.

Αυτό ακριβώς επισκεφθήκαμε μαζί με την κα Αρχοντία Βασ. Παπαδοπούλου, προϊσταμένη του 2ου Γραφείου Β/θμιας Εκπ/σης Πειραιά, Ιστορικός – Φιλόλογος, υποψήφια Διδάκτωρ της Ιστο- ρίας, Πρόεδρο της Ένωσης Μαγνησίας Μ. Ασίας, Αντιπρόεδρος της UNESCO Ιστορίας, Τέχνης και Θεάτρου, ιδρυτικό μέλος της Ομοσπονδίας Προσφυγικών Σωματείων Ελλάδος, μέλος της Ενώσεως Ποντίων Νίκαιας – Κορυδαλλού, της Ένωσης Σμυρναίων [Αθηνών] και της Εστίας Νέας Σμύρνης. Αιτία να την συναντήσουμε στάθηκε “η Αττική Νίκαια – Η ιστορία της προσφυγικής μεγαλούπολης”, το μοναδικό ίσως βιβλίο ιστορίας της Νίκαιας, συγγραφέας του οποίου είναι η ίδια. Η συνέντευξη που μας παραχώρησε στο halkidona.gr ήταν ιδιαίτερα τιμητική, για τον λόγο αυτό θα θέλαμε να την ευχαριστήσουμε και δημοσίως.

halkidona.gr: Αυτός ο χώρος που επισκεφθήκαμε τι είναι;
Α. Παπαδοπούλου: Αυτός ο χώρος είναι το πρώτο λουτρό της πόλης, είναι το χαμάμ. Κτίστηκε από τον αρμένιο αρχιτέκτονα Ατιμ Παλατζιάν για την καθαριότητα των προσφύγων, μικρασιατών, ποντίων, αρμενίων, όλων των πρώτων κατοίκων του συνοικισμού της Νέας Κοκκινιάς.

halkidona.gr: Πότε;
Α. Παπαδοπούλου: Γύρω στο 1924 με ‘25.

halkidona.gr: Τι ρυθμού είναι το κτήριο;
Α. Παπαδοπούλου: Οι ρίζες του προέρχονται από τον αρχαίο Ελληνικό υπόκαυστο. Είναι ένα τριμερές κτίσμα σε κανονικό ρυθμό λουτρού, που έλκει την καταγωγή του από το Βυζάντιο και την Ρώμη, όπου έπειτα -μέσω αυτών- πέρασε στην οθωμανική αρχιτεκτονική.

halkidona.gr: Τι ήταν αυτά τα τρία μέρη;
Α. Παπαδοπούλου: Στον μεγάλο χώρο η θερμοκρασία ήταν υποφερτή, ακριβώς για να συνηθίσει το σώμα. Οι επισκέπτες έπρεπε να βγάλουν τα ρούχα τους εκεί. Έπειτα έμπαιναν στον ενδιάμεσο χώρο, που ήταν πιο ζεστός, ως να καταλήξουν στο λουτρό, που ήταν ο τρίτος και σημαντικότερος χώρος.
Μετά το μπάνιο γινόταν το αντίθετο. Έμπαιναν στον χλιαρό χώρο, όπου γινόταν το μασάζ και τέλος στο ψυχρότερο έως ότου ντυθούν και φύγουν.
Το νερό ανέβαινε ζεστό μέσα από τα πυρότουβλα και τις σωληνώσεις που υπήρχαν ως να φτάσει στις μεγάλες γούρνες, στις μπανιέρες. Είναι το μοναδικό κομμάτι του χαμάμ που κατάφερε να διασωθεί ως σήμερα. Οι μηχανικοί του ΟΣΚ το προστάτευσαν αλλά δυστυχώς η έλλειψη φροντίδας όπως θα είδατε είναι ολοφάνερη.

halkidona.gr: Τι υπηρεσίες προσέφερε;
Α. Παπαδοπούλου: Στο χαμάμ οι κάτοικοι τις περιοχής μπορούσαν να κάνουν το μπάνιο τους. Στους χώρους του γινόταν το παραδοσιακό μασάζ και η σάουνα, ενώ το μέρος στο οποίο υπήρχαν οι μεγαλύτερες θερμοκρασίες υπήρχε και το λουτρό.

halkidona.gr: Ερχόταν δηλαδή κάποιος, πλήρωνε τον οβολό του…
Α. Παπαδοπούλου: Ναι, μάλιστα όπως μας μεταφέρουν οι δικοί μας, ήταν ολόκληρη ιεροτε- λεστία. Έβλεπαν τις γειτόνισσες που έπαιρναν τις παχιές πετσέτες, τις “χαβλού” και έρχονταν εδώ.

halkidona.gr: Ποιοι το επισκεπτόντουσαν το χαμάμ;
Α. Παπαδοπούλου: Όλοι οι κάτοικοι. Όποιος ήθελε ερχόταν.

halkidona.gr: Και οι γυναίκες;
Α. Παπαδοπούλου: Ναι βέβαια. Σε διαφορετικές ημέρες.

halkidona.gr: Όλες οι τάξεις;
Α. Παπαδοπούλου: Όλες.

halkidona.gr: Πόσο σημαντικό ήταν το χαμάμ για τους κατοίκους; Το έφεραν ακριβώς με το που κατοίκησαν στην περιοχή;
Α. Παπαδοπούλου: Ναι. Το έφεραν γιατί δεν υπήρχαν οι ανέσεις στα προσφυγικά δωμάτια των 36 τετραγωνικών, οπότε έπρεπε οι άνθρωποι να βρουν χώρους να χαλαρώσουν. Κοιτάξτε, αυτό ήταν ιεροτελεστία. Ήταν το κανονικό λουτρό, που το θεωρούσαν και σαν λουτρό της ψυχής. Ξεκουράζονταν εδώ. Βέβαια αυτό δε σημαίνει πως η καθαριότητα δεν γινόταν και στα σπίτια τους, αυτό όμως που συνέβαινε εδώ ήταν διαφορετικό.

halkidona.gr: Τι υπήρχε στη γύρω περιοχή του χαμάμ; Ποιοι κατοικούσαν εδώ;
Α. Παπαδοπούλου: Από εδώ και κάτω είναι η Αρμένικη παροικία της πόλης. Οι δραστήριοι αυτοί άνθρωποι ήρθαν μετά την σφαγή και την καταστροφή του ‘22 και αποτελούν ακόμα και σήμερα μια δυναμική κοινότητα. Είναι άνθρωποι φιλήσυχοι, φιλοπρόοδοι και δουλευταράδες.

halkidona.gr: Πόσα χέρια άλλαξε το κτήριο;
Α. Παπαδοπούλου: Μετά τον Παλατζιάν, το κτήριο πέρασε στην ιδιοκτησία της οικογένειας Μεταξά έως ότου να πάψει πλέον να λειτουργεί ως χαμάμ γύρω στα μέσα της δεκαετίας του ‘60. 10 χρόνια -ίσως και λιγότερο- το κτήριο αυτό παρέμεινε ανεκμετάλλευτο, ώσπου το ‘75 περίπου λειτούργησε και πάλι -ως ταβέρνα όμως- με την ονομασία “Μπαρμπα-Θωμάς”. Μετά το ‘80 μάλιστα είχε γίνει πίστα με μπουζούκια. Το κτήριο το είχε αγοράσει ο Καμάλης.

halkidona.gr: Αρμένικη ταβέρνα;
Α. Παπαδοπούλου: Όχι. Κανονική. Τότε βέβαια έγιναν οι μεγαλύτερες καταστροφές του χαμάμ, διότι για να γίνει ταβέρνα όπως καταλαβαίνετε, έπρεπε να ξηλωθούν τα πάντα. Δεν έμεινε τίποτα…

halkidona.gr: Πόσο καιρό λειτούργησε η ταβέρνα;
Α. Παπαδοπούλου: Δεν θυμάμαι. Νομίζω ως τα τέλη της δεκαετίας του ‘80. Το ‘81 βέβαια, το Δημοτικό Συμβούλιο, επί Λογοθέτη, είχε χαρακτηρίσει το κτήριο διατηρητέο. Άρα, ίσως ενώ λειτουργούσε ακόμα η ταβέρνα, το Δημοτικό Συμβούλιο της πόλης κατάφερε να το προστα- τεύσει κατά κάποιον τρόπο.

halkidona.gr: Μετά;
Α. Παπαδοπούλου: Μετά ήρθε η πλήρης καταστροφή. Το κτήριο είχε γίνει άντρο κακοποιών και περίεργων τύπων. Βρωμιά, δυσωδία και σκουπίδια που φτάνανε ως τον αστράγαλο. Δεν μπορούσε κανείς να πλησιάσει εδώ.

halkidona.gr: Και το σχολείο δίπλα;
Α. Παπαδοπούλου: Το σχολείο ήρθε μετά, γύρω στο ‘93 με ‘94. Αυτό περιέβαλε το χαμάμ στους κόλπους του και κάπως έτσι ξεκίνησε η σωτηρία του. Αν δεν ήταν το σχολείο τώρα μπορεί και να μην υπήρχε αυτό το μνημείο.

halkidona.gr: Πώς ξεκίνησε αυτή η προσπάθεια αναπαλαίωσης;
Α. Παπαδοπούλου: Η Νίκαια παρότι είχε πάρα πολλά προσφυγικά τετράγωνα, δυστυχώς παρά τις εκκλήσεις και τις προτάσεις που έχουμε κάνει εδώ και 20 χρόνια στις διάφορες Δημοτικές Αρχές, δεν έχει καταφέρει να διασώσει κανένα. Δεν έχει γίνει τίποτα. Θα μπορούσαμε να κάναμε ένα προσφυγικό τετράγωνο θεματικό μουσείο ή οτιδήποτε. Θα μπορούσε να αναπαλαιωθεί και να είχαμε μια πολύ όμορφη περιοχή στη Νίκαια σήμερα.
Επίσης, δυστυχώς και πάλι, το τελευταίο σχολείο του ‘22, το 2ο Δημοτικό, το 1999 κατεδαφίστηκε για να γίνει στη θέση του ένα λύκειο. Είχαμε προτείνει και εκεί να γίνει ένα μουσείο.
Τελευταίο μνημείο της πόλης λοιπόν ήταν αυτό. Κοντεύουμε να γίνουμε η πόλη που δεν έχει θύμηση. Μια πόλη που οφείλει να έχει θύμηση. Ιδρύθηκε το ‘22, ημερομηνία που σηματοδοτεί και οριοθετεί μια εποχή πολύ σοβαρή για τα Ελληνικά πράγματα, που τα αποτελέσματα της καταστροφής υπάρχουν μέχρι σήμερα. Κοιτάξτε, έχει χάσει τη φυσιογνωμία της πλέον η πόλη, παρά τις προσπάθειές μας.
Ήμασταν ευαισθητοποιημένοι λοιπόν από αυτή την αδιαφορία και όλοι οι φορείς τρέξαμε να διασώσουμε ότι είχε απομείνει από το χαμάμ. Βοήθησε βέβαια και το σχολείο [ο ΟΣΚ] γι’ αυτό.

halkidona.gr: Μόνο οι φορείς και το σχολείο; Ο Δήμος;
Α. Παπαδοπούλου: Ξέρετε… Μετά τους σεισμούς του 1999 έγινε μια σύσκεψη στον ΟΣΚ όπου παραβρέθηκαν και από τον Δήμο Νικαίας εκπρόσωποι. Εκεί μάθαμε ότι συζητήθηκε να κατεδαφιστεί το χαμάμ για να γίνει αυλή παρότι το κτήριο δεν είχε χαρακτηριστεί κόκκινο. Ζήτησα λοιπόν άμεσα τα πρακτικά από τον ΟΣΚ -τα οποία έχω πλέον- και είδα με τα μάτια μου πως όντως ειπώθηκε από τον Δήμο μας αυτό που είχα μάθει και η ίδια, με ψευδή ισχυρισμό από τους εκπροσώπους πως το κτήριο ήταν κόκκινο [κατεδαφιστέο]. Αυτό που έλεγαν στην ουσία ήταν πως η επισκευή του θα ήταν πιο ακριβή απ’ ότι να κατεδαφιστεί.
Τότε αναγκάστηκα να ξεκινήσω έναν πολύ μεγάλο αγώνα με δημοσιεύματα παντού. Καλέσαμε και τον σπουδαίο αρχιτέκτονα Δημήτρη Ψαρρό, που έχει την καταγωγή του από τις Κυδωνίες, για να μας πει την άποψή του. Το είδε γύρω-γύρω και γνωμάτευσε -απ’ όσα είχε δει εξωτερικά- ότι το κτήριο δεν είχε υποστεί ζημιές που να πρέπει να καταστραφεί και να κατεδαφιστεί. Βέβαια είχε γίνει και το εξής: ο Δήμος είχε δώσει εντολή να κτιστεί ένα τοιχίο επί της Μυλάσσων, στο διπλανό οικόπεδο, γιατί όπως σας είπα το χαμάμ ήταν επικίνδυνο μετά την εγκατάλειψη για τους μαθητές και όχι μόνο. Συνέστησε λοιπόν ο κος Ψαρρός πως αν δεν θέλουμε να πέσει το χαμάμ σε ένα μετασεισμό, πρέπει άμεσα να πέσει το τοιχίο που εφάπτεται μαζί του. Με τη γνωμάτευση αυτή κάλεσα όλα τα μικρασιατικά σωματεία και κάναμε ένα υπόμνημα στην αρμόδια Αρχαιολογική Υπηρεσία των Βυζαντινών και Νεότερων Μνημείων όπου ανήκει το λουτρό και της ζητούσαμε τη διάσωσή του. Επισυνάψαμε βεβαίως και την απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου το 1981 -που είχαν ξεχάσει περιέργως πως όλοι τους- που είχαν χαρακτηρίσει το μνημείο ως διατηρητέο κτήριο.
Από εκεί και έπειτα έγινα και προϊσταμένη του 2ου Γραφείου της Β/θμιας Εκπαίδευσης όπου ανήκει το σχολείο και έτσι τα πράγματα πήραν τον δρόμο τους. Ήρθα σε συνεννοήσεις με τον ΟΣΚ και έμαθα πως ο Οργανισμός είχε τη δυνατότητα να αναπαλαιώσει μνημεία που βρίσκονταν είτε μέσα σε σχολεία είτε εκτός. Έτσι λοιπόν κάναμε την πρόταση να αναπαλαιωθεί και να χρησιμοποιηθεί ως αίθουσα πολλαπλών χρήσεων, διότι παρότι το σχολείο είναι νεόκτιστο δεν είχε μια δική του.
Βέβαια ένα μνημείο της πόλης δεν μπορεί να περιβάλλεται από κανένα δημόσιο ή ιδιωτικό κτήριο. Για τον λόγο αυτό, εδώ και μια πενταετία περίπου, βρισκόμαστε στη διαδικασία να απαλλοτριωθούν κάποια παλαιότερα κτίσματα στα νότια του σχολείο και έτσι το χαμάμ να αποδεσμευθεί. Έως ότου συμβεί αυτό, η πρόταση μας ήταν -και αυτό συμβαίνει σήμερα- να μπορούν να χρησιμοποιούν τον χώρο αυτό, εκτός από το σχολείο, και φορείς της πόλης. Μπορούμε να έρθουμε εδώ και να κάνουμε εκδηλώσεις.

Στο σημείο αυτό ήθελα να συμπληρώσω πως την Κυριακή, 21 Ιαν. 2007, η Ένωση Μαγνησίας Μ. Ασίας τίμησε τον Οργανισμό Σχολικών Κτιρίων [ΟΣΚ], επειδή θεώρησε καθήκον της να δείξει ευγνωμοσύνη σ’ όλους αυτούς που επέδειξαν πραγματική φροντίδα για την αναπαλαίωση του Χαμάμ [λουτρού] της Νίκαιας. Κανείς άλλος δεν έπραξε ούτε αυτό το ελάχιστο.
Τιμητική πλακέτα επιδόθηκε στον Πρόεδρο του ΟΣΚ για τον οργανισμό και τιμητικά διπλώματα απονεμήθηκαν στον Πρόεδρο του ΟΣΚ κ. Θ. Καρλαύτη, τον Διευθύνοντα Σύμβουλο κ. Π. Παταργιά, τον Γεν. Δ/ντή Έργων κ. Α. Παπαδόπουλο, τον Δ/ντή Κατασκευών κ. Π. Ναυπλιώη, την Επιβλέπουσα Αρχιτέκτονα-Μηχανικό κ. Ε. Απλακίδου, τον Επιβλέποντα Ηλεκτρολόγο-Μηχανικό κ. Γ. Μπεθάνη, τον Αρχιτέκτονα κ. Ι. Προύσαλη και τον Πολιτικό Μηχανικό κ. Κ. Χούσο, που υπήρξαν οι συντελεστές της αναπαλαίωσης και διάσωσης του Λουτρού της πόλης μας.

halkidona.gr: Μπορεί κάποιος να το επισκεφτεί; Τι θα πρέπει να κάνει για να γίνει αυτό;
Α. Παπαδοπούλου: Τίποτα. Μπορεί να έρθει από εδώ [από το σχολείο], να του ανοίξουν την πόρτα και να μπει μέσα. Βέβαια δεν είναι επισκέψιμο με την έννοια ότι δεν υπάρχουν ώρες επισκεπτηρίου ή κάτι το ενδιαφέρον να δεις.

halkidona.gr: Αν εξαιρέσουμε το μέρος όπου μπορούμε να δούμε το πάτωμα και τις υποδομές του χαμάμ, δεν υπάρχει κάποιος άλλος χώρος με φωτογραφίες ή αντικείμενα;
Α. Παπαδοπούλου: Μου είχε πει ο τότε διευθυντής του σχολείου, όταν πρωτοήρθανε εδώ, γύρω στο ‘93-’94, ότι υπήρχε απ’ έξω μια μολύβδινη γούρνα, ξέρετε, από τις μπανιέρες που χρησιμοποιούσαν τότε, για την οποία, απ’ ότι μου είπε, κάλεσαν τον Δήμο να έρθει να την πάρει αλλά δεν ήρθε και η σχολική επιτροπή αναγκάστηκε να την πουλήσει… Δυστυχώς δεν το ήξερα, γιατί αν το ήξερα θα την αγόραζα η ίδια για να την φέρουμε πίσω.
Επίσης, όταν αναπαλαιωνόταν το κτήριο, μας κάλεσαν οι μηχανικοί του ΟΣΚ μαζί με την Αντιδήμαρχο Παιδείας του Δήμου Νικαίας, για να μας ρωτήσουν τι θα κάνουν με τα μεγάλα κασσώματα των πυλών του χαμάμ που είχαν διασωθεί. Τότε είχα προτείνει να μπουν σε κάποιον από τους αποθηκευτικούς χώρους του Δήμου διότι ήταν πολύ μεγάλα και εμείς δεν είχαμε τέτοιους χώρους. Μας είπαν μάλιστα ότι έπρεπε να γίνει τάχιστα η μεταφορά τους γιατί τα είχαν βγάλει έξω, ήταν Οκτώβριος, σε λίγο θα άρχιζαν οι βροχές και κινδύνευαν να σαπίσουν. Είχε πει θυμάμαι η Αντιδήμαρχος ότι θα τα πάρουν αλλά από εκεί και πέρα δεν ξέρω που είναι σήμερα και αν μπορούμε να τα πάρουμε πίσω.

halkidona.gr: Αυτή τη στιγμή ποιοι διαχειρίζονται το χαμάμ;
Α. Παπαδοπούλου: Πρέπει να ανήκει στην δικαιοδοσία του Δήμου Νικαίας αλλά καλό θα ήταν να τον ρωτήσετε και εσείς τον κ. Δήμαρχο. Άλλωστε τα σχολεία είναι Δημοτικά Κτίρια. Όλα τα σχολεία έχουν παραδοθεί στον Δήμο. Αν θεωρήσουμε λοιπόν το χαμάμ αναπόσπαστο κομμάτι του σχολείου σήμερα, τότε μιλούμε για ένα Δημοτικό Κτήριο. Απ’ ότι ξέρω πρέπει να γίνει μια παράδοση από τον ΟΣΚ προς τον Δήμο η οποία ακόμη δεν έχει πραγματοποιηθεί λόγο μιας εκκρεμότητας που υπάρχει με το ρεύμα. Ξέρω ότι στην αρχή υπήρχε εργοταξιακό ρεύμα και στη συνέχεια δημιουργήθηκε κάποιο πρόβλημα με το σχολείο. Πιστεύω ότι οι τεχνικές υπηρεσίες του Δήμου μπορούν να σας ενημερώσουν καλύτερα γι’ αυτό, γιατί ανήκει στην αρμοδιότητά τους. Το σίγουρο είναι ότι πρέπει να παραληφθεί το συντομότερο.

halkidona.gr: Ποιοι είναι η στόχοι σας για το μέλλον; Θα μπορούσε να εξελιχτεί κάπως αυτό το κτίριο;
Α. Παπαδοπούλου: Ένας επισκέψιμος πολιτιστικός χώρος. Μπορεί στο μέλλον να γίνονται εκθέσεις, μπορεί να γίνει μια αίθουσα πολλαπλών χρήσεων του Δήμου. Το σίγουρο είναι ότι όταν παραδώσουν στο σχολείο μια δική του αίθουσα πολλαπλών χρήσεων, αυτή εδώ πρέπει να αποδεσμευθεί. Και οι διευθυντές του σχολείου και εγώ η ίδια προσπαθήσαμε να περιθωριο- ποιήσουμε το κτίριο αυτό από το σχολείο με κάποια κάγκελα αλλά καταλαβαίνετε πως αυτό δεν γίνεται τελείως. Οι μαθητές πρέπει να έχουν πρόσβαση στο κτήριο μιας και σήμερα είναι η αίθουσα πολλαπλών του σχολείου.

halkidona.gr: Πότε πιστεύεται θα γίνει η νέα αίθουσα πολλαπλών του σχολείου, έτσι ώστε να αποδεσμευθεί το χαμάμ;
Α. Παπαδοπούλου: Έχουν γίνει κάποιες επιτροπές, στις οποίες εκ θέσεως δεν μπορώ να συμμετάσχω, αλλά είναι χρονοβόρες διαδικασίες. Υπάρχουν προθεσμίες μεταξύ του ΟΣΚ και των ιδιοκτητών των ακινήτων που βρίσκονται εκεί όπου θα μπορούσε να γίνει η νέα αίθουσα πολλαπλών και όπως καταλαβαίνεται αυτό από μόνο του είναι κάτι πολύ χρονοβόρο.

halkidona.gr: κα Παπαδοπούλου σας ευχαριστούμε πολύ.
Α. Παπαδοπούλου: Και εγώ σας ευχαριστώ που βοηθάτε στην ανάδειξη του μοναδικού πλέον μνημείου της πόλης.

Δείτε τη Νίκαια σε μεγαλύτερο χάρτη

Μυλάσσων 3 & Αρμενίων Προσκόπων, Νίκαια
Τηλ.: 210 4917751
Εντός του Πειραματικού Γυμνασίου .Νίκαιας

.

Μοιράσου το στο facebook

Σχετικά Posts

• Ένωση “Μαγνησίας” Μικράς Ασίας
• Αρχοντία Βασ. Παπαδοπούλου
• Οργανισμός Σχολικών Κτιρίων ΑΕ

.